Eirik Dyrøy Lotsberg

Eirik (fødd 1994) frå Sotra har ei bachelorgrad i mediekunnskap med kreativ skriving frå universitetet i Winchester, England. Foto: Bent Are Iversen

Eg er eit miljøsvin

Når det kjem til miljøet, skal eg ærleg innrømme at eg er ein hyklar. Eg har ei sterk meining om at politikarane i Norge, og i verda elles, må få ræva i gir, ta innover seg det ekspertane og forskarane seier, og gjere noko for å stoppe utviklinga som kjem til å øydelegge planeten vår før si tid. Kommunereforma kan fint vente.

Denne meininga uttrykker seg ikkje i handlingane mine. Sjølv gjer eg lite (les: ingenting) for å hjelpe. Eg er dårleg til å resirkulere, eg kastar mat, kjøper meir ting enn eg treng, og køyrer på biltur berre på gøy. Eg tar sjeldan, om i det heile, til orde for at noko må gjerast. Jo då, eg tar vanlegvis toget viss eg skal frå Bergen til Oslo, men det er meir fordi eg likar å ta tog og misliker flyplassar, enn det er eit bevisst miljøval. Eg legg alt ansvaret på politikarar som ope nektar å halde klimaavtalane dei har inngått, og viser i ord og gjerningar at klima og miljø er langt nede på prioriteringslista. Siv Jensen uttalte i fjor at ho tviler på menneskeskapte klimaendringar. Eg trur ikkje klimaet har stor tru på Siv Jensen heller.

Men korleis kan vesle eg gjere ein skit for å redde verda når klimautfordringane er så overveldande store? Det er umogleg ikkje å bli apatisk. Mitt forbruk er ein liten drope i eit svært hav av CO2, og det verkar meiningslaust å endre gamle vanar når det knapt vil ha ein minimal effekt på det store bildet. Eg trur denne apatien sit sterkt i folk, og det må skje drastiske ting for at den skal endrast. Vi har blitt vane med å høyre om klimaendringane og verdas undergang. Vi er litt leie, til og med. Vi fnyser av røyndomsfjerne miljøforkjemparar. For å sitere éin-hit-artisten Gotye, fritt omsett til norsk: «Vi går planken med auga vidopne.»

At 86 aksjonistar tidlegare i år utsette seg sjølv for bøter på til saman over ein million kroner for ei sak dei trur på, er beundringsverdig. Sivil ulydnad er eit lovbrot, og ein kan tenkje kva ein vil om det. Men vi har alle noko å lære av folk som nedprioriterer sine eigne interesser for å sende ei høg og klar melding om at vi ikkje kan halde fram med å tru at ting ordnar seg av seg sjølve.

 

Taco og omskjering

Tradisjon – smak litt på ordet. Det er varmt og trygt og hyggeleg og luktar av peparkakedeig, fredagstaco og smeltande iskrem i barnetoget på grunnlovsdagen. Det er å gå på den same restauranten kvar gong du skal ut å ete, for då veit du at du får noko du likar.

Tradisjon er, så vidt eg kan sjå, den einaste grunnen til at ein million nordmenn samlar seg rundt tv-skjermen kvar julaftan formiddag for å sjå ein austtysk-tsjekkoslovakisk eventyrfilm frå 1973, kor ein 45 år gammal mann har alle stemmene. Tenk litt over kor absurd det er. Det er min favoritting å fortelje til folk utanfor Norge, fordi dei ikkje kan tru det.

Tradisjon er ei førehandsinnstilling som vi ikkje treng å tenke eller reflektere over. Sånn vi gjer det; sånn har vi alltid gjort det. Det har verdi fordi det er tradisjon – det er tradisjon fordi nokon kom fram til at det skulle vere sånn, fordi det var praktisk, eller moralsk riktig, eller berre blei slik, for 10 eller 100 eller 1000 år sidan. Det er ei billig unnskyldning vi brukar for å avvise folk som ber om endring og framgang.

Tradisjon er òg omskjering av spedbarn. Det er livsfarlege våpenlover i USA. Det er ekskludering av minoritetar, og rigide kjønnsroller.

Jo då, jula er mi favorittid i året, nettopp på grunn av mange av tradisjonane som høyrer med. Problemet er at tradisjonar ofte ligg så tett opptil kjensler og personlege opplevingar at det er svært vanskeleg å ha ein rasjonell diskusjon rundt dei. Dei gror seg fast og vert ein del av ein slags felles identitet, heilt til vi gløymer kvifor vi byrja med dei i utgangspunktet. Og stort sett er det harmlaust. Å ta ei gran inn i stova og dekke den med pyntegjenstandar ein gong i året er sjukt merkeleg, men trass alt uproblematisk. Å bruke «I Norge spiser vi svin, drikker alkohol og viser ansiktet vårt» som eit politisk argument, er ikkje det.

 

Ikkje min feil, vel

Eg vart fødd 12 dagar etter termin. Pappa pleier å seie at eg aldri har tatt den tida igjen.

Du skjønar, det er ikkje min feil. Eg hadde gode intensjonar. Eg hadde planar om å komme tidsnok, å ta ut søppelet, å svare på den eposten. Men noko kom opp – eg vart ståande i kø; mobilen var tom for straum; eg vart distrahert. Eg kunne ikkje ha føresett det. Ikkje gi meg det blikket. Eg gjorde alt eg kunne. Eg bad deg jo om å minne meg på det.

Hjernen har ein utruleg forsvarsmekanisme mot sjølvkritikk. Er mekanismen rusten, om du tek for mykje inn over deg, kan det fort gå utover sjølvtillit, og i verste fall psykisk helse. Slepp du inn for lite kritikk, derimot, vil sjølvtillita skyte i vêret, på kostnad av sjølvinnsikta. Det handlar vel, som med så mykje anna i livet, å finne ein god balanse.

Men det følest så godt å kunne legge skulda på omgjevnadane. Å fråskrive seg ansvaret for at ein ikkje lever opp til forventningane. Sjølv, når eg kjem peisande inn i eit rom femten minutt for seint, og kjenner på oppgitte, skuffa, skuldande auge frå alle som har venta på meg, kan eg med godt samvit trekke på skuldrene. Eg vart jo fødd seint, ikkje sant?

Faren er at det lett kan bli ein vane. At ein er klar over problemet, men ikkje jobbar med å forbetre seg. At folk vert vane med at du ikkje er til å lite på, og senkar forventningane dei stiller til deg.

Ironisk nok sit eg i skrivande augneblink og stressar for å fullføre denne teksten før fristen. Eg burde helst ha levert den i går – men det var så mykje anna å gjere. Og så jobbar eg jo best under press, uansett.

USOSIALE MEDIUM?

Det er ei velkjent scene. Tre gode vener sit i eit rom, i kvar sin stol, med smarttelefonen i handa og stirer inn i kvar sin skjerm. Ingen har ytra eitt ord på fleire minutt, så oppslukte er dei av det som går føre seg på Facebook, Instagram og Snapchat. Det er trist, tenker du kanskje. Så uhorveleg trist.

Men plutseleg bryt den eine ut i latter. Kva? spør den andre. Få sjå! ropar den tredje. Og så samlast dei rundt ein video av ein katt, eller kanskje folk som fell, eller kanskje noko så bisart, noko som speler på ein så intern humor at ingen i ei mils omkrins ville skjøne kva det var som fekk desse tre til å le til dei fekk krampe i munnvikane.

På andre sida av landet sit det to ungdommar på buss heim frå skulen. Hadde det vore før, ville dei ha snakka ihuga i lag, om kva dei gjorde i helga, om kva dei skulle på kvelden, om kven som var favorittfotballspelarane deira. Men sidan det er 2016, sit dei sjølvsagt med kvar sin mobil utan å seie eitt ord. Før ein av dei seier: Har du høyrt om det som skjedde i Tyrkia? i Syria? i Orlando? og den andre svarar: Ja, eg las om det på Twitter i matpausen. Kva dei gjorde i helga er dei allereie oppdaterte på; dei er bestevenner på Snapchat.

Ein heilt annan stad sit det ein person på rommet sitt. Taklampa er sløkt, og det einaste lyset i rommet kjem frå datamaskina han har på fanget. Han er aleine, og han trivst med det. Men skulle det vere noko, er han berre nokre få tastetrykk frå heile verda – eller i alle fall frå vennelista si på Facebook.

Stundom tenker han at sjølvsagt er ikkje Twitter ei tilstrekkeleg kjelde for nyheiter. At det finst meir givande ting ein vennegjeng kan gjere enn å sjå på videoar på YouTube. Kanskje har vi heilt mista evna til å konsentrere oss i meir enn ti sekund. Og kanskje har vi alle blitt allergiske mot å kjede oss, og gjort oss avhengige av konstant validering. Men likevel er det fint å ha heile verda framfor fingertuppane. Og kanskje, berre kanskje, er det ok å føle seg bra av at folk liker eit bilde du har delt, anten det er ein sjølvi, ein middagstallerken, eller utsikta frå terrassen på hytta.

Eventyrlyst og heimlengsel

Kall det blanke ark, rastløyse eller nysgjerrigheit; då eg var ferdig på vidaregåande var planen klar. Eg skulle ut og utforske verda. Eg sat oppe om natta og studerte verdskart, drøymde om storbyar og skyfri himmel tre dagar på rad, om spenning og opplevingar som det er underskot på i Norge.

Dei seier at borte er bra, men heime er best. At du ikkje veit kva du har før du mister det. Som ein stor motstandar av klisjear, nekta eg naturlegvis lenge å innsjå sanninga i dette. Men halvvegs gjennom eit treårig opphald som student i den vesle, erkeengelske byen Winchester, starta heimlengselen så vidt å konkurrere med eventyrlysta. Snart byrja eg å sakne ting eg kanskje hadde tatt for gitt. Vestlandsnaturen. Små sosiale skilnader. Grandiosa. Før eg flytta frå Norge hadde eg aldri frivillig ete ei skive med brunost, men då eg oppdaga at dei faktisk selde ekte Gudbrandsdalsost frå Synnøve på marknaden i Winchester, var den kjøpt og betalt raskare enn du kan seie «God smak i over 100 år.»

Eg studerer framleis verdskart frå tid til annan. Eg kjenner framleis på eit brennande ønske om å lære nye språk, å bli kjend med framande kulturar, å oppleve ting som ein ikkje kan drøyme om i vesle Norge. Men for augneblinken nyt eg tilværet i verdas beste land å leve i, med klokkeklart drikkevatn, med fjell og fjordar og Fjordland, og menneske som forstår tydinga av ordet «hygge». Så veit eg at eg har noko å lengte etter neste gong eg vender nasen utanlands.