Camilla Aasen Bøe

Våge å tale framandfrykta midt imot

I Firda i dag les vi om ei innvandrarkvinne som har budd i Førde i 13 år utan å våge å kalle seg førdianar. Kvifor? Fordi ho vel å bruke skaut. Her er det noko som ikkje stemmer.

Eg trur ikkje at heile Førde er rasistisk. Eg trur ikkje ein gong alle i Førde kjenner uhygga trenge seg fram som ein rastlaus rev i mellomgolvet ved synet av ei kvinne i hijab. Problemet er at dei som ikkje lir under slike byrder, ikkje seier noko om det. Stille går dei i gatene medan Folkeaksjonar for framandfrykt får fylle Førde med klangen av sine angstfylte stemmer.

Styggast i framandfrykt-koret er Kommentarfelttrollet. Det gøymer seg i mørke skuggar medan det trommar hatefullt i veg og vrengjer ut eiter og galle frå sin kunnskapslause buk. Det kling nesten som sjølve Sanninga, tykkjer Kommentarfelttrollet.

Problemet er at vettige folk berre trekkjer på skuldrene, ristar på hovudet og tenkjer «Ja, nei, huff, det er ikkje bra», og held fram med sitt. Stillteiande let dei framandfrykta buldre uforstyrra mellom fjella.

Det er på tide at vi hever stemmene våre, vi som ser menneska bak skauta og ikkje let oss skremme av at heile verda ikkje er som oss. Vi kan ikkje lenger sitje stille og høyre på den skingrande støyen frå framandfrykt-koret. Vi må våge å tale framandfrykta midt imot. Eg nektar å gje mitt teiande samtykke.

Truleg vil det meste av det vi kan seie drukne i støyen og prelle av den særskild sleipe pelsen til Kommentarfelttrollet. Den er olja inn med så tjukke lag av fordommar og konspirasjonar at vitet ikkje har sjanse til å trengje inn. Likevel må vi stemme i. Dei som kjem flyktande og trengande hit og prøver å finne sin nye heim hos oss, treng å høyre våre stemmer.

I protest mot framandfrykta vil eg rope ut: ver velkommen, eg gler meg til å verte kjend med deg.

 

Saman i sytråd

«Ja, alt vi sat og sydde,» seier mor mi. «Sydde om og la ut … Du skulle sett den dressen eg sydde te bror din, den va also so fin, og so mykje arbei!»

Skal ein tru utvalet på loftet var 70-talet den siste store sytida. Då var klede dyre og eige arbeid mykje verd.

«Å, vi sydde mykje, men ikkje sånn so mor mi so sat dar med handsymaskin so ho sveiva i lampelys og sydde me svarte trå …» fortel ho med eit mykjeseiande sukk.

Eg førestiller meg ei dame eg har sett på gamle bilete sitje bøygd og mysande over små nåler i stundene mellom gardsarbeid i bratte lier, kaffikverna mor mi vakna til kvar morgon og songdikting til festlege lag.

Så rulla verda vidare, og landet og folket flotna på olje og billeg import. Kva verdi har vel ei synål i eit oljeland? Her er vi komne lenger, her treng vi ikkje bøte ein einaste sokk, dei har jo nye på butikken, og så billeg!

Eg er eit barn av mi tid. Eg har symaskinsertifikat frå ungdomsskulen, men det stoppar der. Eg har aldri sydd i ei bot, langt mindre bøtt bøtene, noko dei visst nok gjorde ofte før i tida.

I mi tid vert eg opplærd til å tenkje at tida mi er for verdifull for slikt plukk: Kvifor skal eg sy når ungane i Bangladesh kan gjere det? Kleda kostar meg så få kroner at eg gløymer at nokon har sydd dei, gløymer at klede kostar like mykje i arbeid no som før, og at verdien av kvart plagg er like høg. Dei sydde ikkje for moro skuld før i tida. Ungane i Bangladesh gjer det truleg ikkje for leiken sin del dei heller.

Difor vil eg lære å sy, som mor mi og mor hennar før ho. Sytråden skal sameine oss, knyte oss saman gjennom tidene som skil oss, og den skal lære meg kva kleda mine eigentleg er verd.

Fram, tilbake og fram att

Det er når ein trur ein kjenner noko at ein verkeleg vert overraska.
– Så no har du flytta heim att, ja, korleis går det, får eg høyre. Jau, det går vel bra, kva elles, tenker eg og undrast over kva motparten ventar eg skal seie.

– Klarar du deg her utan bybana då? Med all den friske, opne lufta, mellom dei ruvande fjella, i den tronge dalen, tenker dei kanskje. Klare meg her?
Eg har fare hit og dit, fram og tilbake. Etter at eg forlet Jølster som 15-åring har eg budd på Sandane, i Wales, Ecuador, Bergen og Kina. Eg er vand med det ukjende og å oppleve kultursjokk av slikt som mjølk i teen, sylta kuskinn til middag og å stadig trakke uvitande i salaten. Skulle ikkje eg klare meg her?
På framande stader snakkar og ter eg meg som ein som ikkje høyrer til. Då tek eg gjerne til å tenke på kor godt det skal bli å komme heim att til det kjende, der alt er forståeleg og eg glir umerkeleg inn i mengda.

Så feil kan eg ta.

– Du må helse på folk! kveste mannen min idet vi kort etter heimkomst frå Kina passerte ei framand dame på bygdevegen. Ho hadde visst gjeve meg eit avventande smil, ein invitasjon til kontakt som eg oversåg. Først stilte eg meg uforståande til kritikken, men så minnast eg vagt dei sosiale normene i mi barndoms verd. Ein helser på folk, ein er ikkje anonym for kvarandre.

Det er berre å innsjå at salatar trakkar eg like lett i her som andre stader, i alle fall fram til eg lærer.
Ein går aldri tilbake, ikkje eigentleg. Jordkloden snurrar og tida presser ein i ryggen. Fram er einaste vegen å gå. Om det liknar noko du har sett før, lat deg ikkje lure. Ingenting står i ro på vår spinnande klode, ikkje ein gong eg og du.