Elise Løvereide

Retusjert sanning

Eg sat på bussen for nokre veker sidan, der bussjåføren hadde stilt høgt volum på radioen. To menn snakka om korleis retusjering av landskapsfoto lurer turistar som kjem til Norge. «Dei har sett fantastiske nordlysbilde, og blir skuffa når dei ser det med eigne auge», sa ein av dei. Ja, for er ikkje norsk natur vakker nok som den er?

«Kva med alle modellane som blir retusjerte. Er ikkje dei fine nok frå før?», spør den eine radioverten. Det får meg til å tenke på ein reklame som dukka opp på Instagram nyleg. Reklamen viste eit portrettfoto av ei jente som blir retusjert «finare». Tennene blir plutseleg kvitare, andletet smalare, og huda glattare. Teksten under sa: «Wonder why your friends look better in photos?»

Tre av fire jenter kjenner seg deprimerte, skamfulle og skuldige etter å ha lese berre tre minutt i eit motemagasin. Derfor finst det organisasjonar som Ungdom mot retusjert reklame, som vil styrke unges sjølvbilde gjennom å minske og å merke retusjert reklame. Det er nemleg lett å gløyme at dei bilda vi ser ikkje er ekte. Når til og med dei som blir sett på som verdas vakraste, ikkje er gode nok som dei er, kven er det då? For dei kroppane ungdommen samanliknar seg med, finst jo ikkje.

Då eg intervjua ein fotograf i mars, prata vi litt om den massive bilderetusjeringa i dagens samfunn. «Som fotograf bør ein vel fange røyndomen, og ikkje formidle noko som er usant?» prøvde eg meg. «Men kva er sant? Er ikkje også sminka du har på deg forvrenging av røyndomen?», svara han. Det hadde ikkje slått meg at sminke kunne samanliknast med retusjering. Men er eigentleg sminka så skjult at den lurer og forvrengar sanninga, som eit photoshoppa bilde?

Er det berre greitt å pynte litt på ting, gjere verda bitte litt finare? Kanskje er retusjering eit uttrykk for ei fantasiverd vi skulle ønske vi levde i? Eg skulle ønske vi torde å konfrontere omverda med desse spørsmåla. Det finst menneske der ute som tener seg søkkrike på å gje andre menneske dårleg sjølvbilde. Retusjering vil selje eit forteljing om uoppnåelege og uverkelege ideal.

I ei tid der alt blir dokumentert med kameraet, er det viktig å hugse på den verkelege verda. Og ikkje gløyme at ho er fin nok som ho er.

Underhaldning til folket

Ein gong eg var på bar i hovudstaden, blei eg forfølgd av ei særs full dame som sa ho jobba i TV 3. Kvinna ville ha meg med som deltakar i realityprogrammet «Paradise Hotel». Trass i at eg takka pent nei fleire gonger, spurde ho meg alle moglege spørsmål, og det heile ende med at mi litt overbeskyttande venninne ba dama om å halde seg langt unna.

Frå å vere ei som ikkje fekk lov til å sjå på Big Brother i si tid, føler eg meg i dag bombardert av reality- program på TV. Eg visste jo at dei vaksne såg på Big Brother så snart borna var i seng. No er eg ikkje sikker på om dei unge lenger er skjerma frå den brutale verda reality- TV syner.

Grensa for kva programma kan vise, blir tydelegvis aldri nådd. Trudde du naken-dating eller å bli gift før ein møtest er det drygaste som har blitt laga på TV? Påmeldinga til eit reality-show på Mars har allereie starta. Der skal deltakarane forbli, og forhåpentlegvis formeire seg. I programmet «Back Where You Came From» blir australiarar sende til livsfarlege krigssoner og flyktningleirar i verda, for å teste om det påverkar haldningane deira til asylsøkarar. Det har også funnest show der ein konkurrerer mot dyr; der ei adoptert jente skal velje ut sin ekte far; og der ein lege avgjer kva slags mann som har raskast sperm til å befrukte ei eggcelle – med ein Porsche som premie.

Spørsmålet er vel snarare kva som ikkje har blitt gjort til underhaldning.  Dødsleie, plastisk kirurgi, fødsel, sex, toalettbesøk – alt er blitt sendt på TV. Grensene for det intime og private blir utfordra kvar gong ein skrur på TV-en. Har reality blitt fullstendig galskap, eller er det positivt at tabu vert brotne ned? Blir deltakarane utnytta, eller er det berre fint med litt variasjon i kva innhald vi skal bli tilbydd?

Sjølv er eg usikker. Men eg veit at eg aldri kjem til å sjå meg sjølv korkje naken-date eller dusje på Paradise Hotel nokonsinne. Å pusse opp stova mi, derimot – det kan eg fint tillate dei.

Kjønn – eit flytande ord

«Dette ordet er lite brukt», skreiv Ivar Aasen som ein liten notis i ordboka si, ved sida av ordet kjønn. Kjønn, som gir 11,7 millionar treff hos Google, var altså knapt i bruk då han levde for rundt 200 år sidan.

Det får filologen Kristin Fridtun i boka Kjønn og ukjønn til å spørje: Veit vi kva kjønn faktisk er, eller nyttar vi berre ordet laust omkring oss? Det er nemleg skilnad på ordet og fenomenet, meiner Fridtun. Dei fleste vil svare skråsikkert på kva kjønn dei er, men er på den andre sida ikkje sikre på korleis dei kan vite det.

Kristin Fridtun, som er transperson, skriv på knakande god, gammaldags nynorsk, om livet som korkje mann eller kvinne – men på same tid begge deler. I eit intervju med Vårt Land i september i fjor seier hen: «Jeg føler av og til at jeg avslører hvor skjørt kjønn er. Hvis jeg har kort hår og herreskjorte, ja da er jeg mann. Selv om jeg har både eggstokker, livmor og østrogen.»

Eg veit ikkje kor mange transpersonar Ivar Aasen møtte på si norgesferd. Det er i alle fall klart at han tolka «kjønn» i ordboka først og fremst som «slekt» og «familie.» Snodig – då ordet i dag handlar om alt frå kjønnssykdommer til blå versus rosa avdelingar i leikebutikken.

Når kjønnet på barnet er det første eit nybakt foreldrepar blir spurt om, kan ein jo førestille seg definisjonsmakta det synlege kjønnet har over folks liv. På bloggen Bestmedbart.no skriv transmann Luca Espseth at hans forståing av ordet kjønn er sosialt konstruert, fordi språket er ein sosial konstruksjon. Dermed blir alt ein tenker avgrensea av det same språket. Espseth og Fridtun sine konklusjonar er at kjønn ikkje er «anten-eller», men flytande. Min spådom er at ordbøkene om 200 år vil skrive dette.

Homo automobilicus

Noko hende i mennesket si utvikling. Først var vi menneskeaper og klatra i tre, deretter gjekk vi oppreist til fots, for så å ri på hest. Det moderne mennesket er ein køyrande skapning. Folk køyrer til trening, ja, nokre til og med ned til postkassa. Bilen har blitt ein slags familiemedlem, med sitt eige hus. Som gåande er ein annanrangs borgar, for bilane har teke overhand i byplanlegginga og har førsterett til det meste.

Sjå berre på lyskryssa. Bilar tutar og råkøyrer og kan gjere livsfarlege vendingar ein aldri ville akseptert frå ein syklande eller gåande. Dei får lov til å bråke, forureine – og ikkje minst ta opp plassen i gatene. Eg såg ein gong ei teikning på nettet eg hugsar godt. På bildet er bilane forsvunne, og vegane er erstatta av djupe hol. Bilvegen er rett og slett borte. Det slåande er kor lite plass det er igjen til dei gåande. Du veit, slik som naturen skapte oss.

Sekunda tikkar.  Etter å ha venta opptil fleire minutt, har du kring ti sekund på deg til å krysse vegen. Og så får du gjerne sølevatn over heile deg på kjøpet. Eg har sjølv som mål å klare meg utan bil, men må tilstå at det kan gjere det praktiske i livet utfordrande. Ting må gjerast kjapt, ungar skal hentast. Flytting er vanskeleg via fly, buss eller tog.  Nokre er dårlege til beins og treng bil for å leve normalt.

Firda-lesarar er villige til å køyre mindre og meir miljøvenleg, stod det i avisa 5. januar. Likevel trur eg vi kan sjå langt etter bilfrie sentrum, som Miljøpartiet Dei Grøne ønsker. Det slår meg at når vi, det moderne mennesket, har gjort oss sjølv så avhengige av bil at vi har utforma landskapet etter den; så blir det vanskeleg å skulle leve bilfritt. Kanskje må vi byrje tenke nytt; som å tilpasse vegen meir etter menneska. For det er vel først og fremst folk, og ikkje bilar, som bur og lever nede på jorda – og som bør ha førsterett på veg.

Ein fargerik allianse

På barnerommet sat ein gong ei jente og laga blogg på Piczo.com. Avisbilda var i svart-kvitt og sosiale medium fanst ikkje. Min Piczo-blogg vart derfor fylt med heimesnikra, ganske dårlege bilde, men dei skein i praktfulle fargar. Som med mange andre var dette mitt første møte med eit digitalt medium, der eg sjølv kunne bestemme innhaldet.

I dag er bloggmediet på eit vis både alliert med og i konkurranse med tradisjonelle medium. Allierte fordi dei vert nytta av avisene sjølve, og tar såleis del i det skrivne demokrati. I konkurranse fordi det oppstår eit hav av informasjon og ulike teksttypar – som alle knivar om folks merksemd.

Nokre fryktar eit resultat der mediebildet blir for kommersialisert, lettvint og sosialpornografisk. Sjølv trur eg at dei ulike media kan styrke kvarandre om dei tar fatt på ei seriøs blanding mellom djup og lett journalistikk. Ei av utfordringene ein sit igjen med då, er den etiske: Korleis kan ein verne om folks integritet og privatliv, og kanskje viktigast; at ein blir beskytta mot seg sjølv?

I spelefilmen om Facebook, «The Social Network», seier han som spelar Mark Zuckerberg at folk vil sjå menneske dei sjølv kjenner. Dette ser ein òg på Firdas populære «Nært og kjært»- side. I dag er det minst like viktig å kunne presentere og formidle sitt eige liv på nett, slik eg gjorde på Piczo for mange år sidan. Og det viser at media har utvikla seg til å bli ein inkluderande og fargerik plattform.