Kristine Monstad Stensland

Okkupert hjarterom

Ho som har ansvaret for kantina vår, er borte frå jobb. Borda blir smulete, maten blir ståande ute, og ingen steiker lappar til oss på fredagar. Dessverre er det ofte eit fråvær som må til for at ein verkeleg lærer å sette pris på det folk gjer når dei er der.

Ho i kantina får meg til å tenke på farmora mi, sjølv om det truleg ikkje er meir enn yrke og storleik som liknar. Farmor steikte vaflar og krumkaker, og det siste ho ville, var å vere til bry. «Ikke tenk på mej.» , på pent stavangermål, var refrenget hennar. Alle andre stod først i køen.

I tenåra oppdaga eg omgrepa introvert og ekstrovert. Dei introverte får energi av å vere åleine, og for dei ekstroverte er det motsett. Heime erklærte eg at eg hadde eit sterkt behov for åleinetid. Mor lo. Kva om ho hadde kravd den same retten? Det skulle tatt seg ut. Som regel er det nok av behov å fylle hjå andre, før ein kan trekkje seg attende i hola si.

Mor er sjukepleiar. Arbeidsdagane er tunge. Eg er sikker på at ho kunne ha fått til mykje anna, men ho har valt å bruke ressursane sine til å fylle behova til eldre demente.

Ta deg tid til å nyte, til å puste, til å trene, til å pleie deg sjølv! Ta plass! Ta deg opp og fram! Det er dette unge kvinner lærer, vi som er blitt lova at det er plass til oss på samfunnstoppen. «Eg må vere best», sa eg i ein samtale om korleis eg skal klare å få meg jobb som journalist. Prøver eg å legge desse orda inn i farmor eller mor sin munn, blir scena absurd. Dei var ikkje ute etter å kjempe seg opp og fram då dei bestemte seg for kva dei skulle bli.

Kjønnskampar er kjempa, og fridom er vunnen. Men er noko av plassen vi har fått, eit okkupert hjarterom? Heldigvis er der framleis menn og kvinner som vel å vise omsorg, framfor å vise seg fram. Og dei er ikkje berre å finne i tradisjonelle omsorgsyrke.

Men dess fullare ei yrkesgruppe er av sjølvrealiserte tilsette, dess vanskelegare kan det vere å ha auga opne nok til å sjå andre enn seg sjølv.

Difor er eg fleksitarianar

Eirin, nynorskpraktikanten, er vegetarianar. Kvar dag gjer ho val som viser at ho bryr seg om verda. Ho er god. Er eg vond?

Når eg et kjøt, er eg «slem» mot dyret eg et. Det døydde for meg, men døy skal alle, både menneske og dyr. Det verste er ikkje at dyra døyr, men korleis dei måtte leve liva sine. Menneske masseproduserer dyr, og mange produsentar handsamar dyra som varer heller enn levande vesen. Eg vil ikkje skildre livet til ein industri-kylling, for eg har ikkje lyst å bli lei meg i dag.

Om ein ikkje bryr seg om kva dyr føler, kan ein likevel finne gode grunnar for å slutte å ete dei. Når eg et ei plante, går næringa frå planta rett i meg. Men når eg et okse, så har han ete mykje fôr for at eg skal kunne ete kjøtet. All energien oksen bruker før han ender opp på tallerkenen min, kunne ha fødd fleire menneske om energien hadde blitt eten i planteform. Stadig fleire land tek til å ete like mykje kjøt som vi gjer i Vesten. Dette gjer at det blir hardare kamp om matressursane i verda.

Så kvifor er eg ikkje vegetarianar? Grunngjevinga mi er sosial: Middagsbesøk. Anten gjer ein vertskapet vondt ved å berre ete potetene og brokkolien, eller så vel dei å servere vegetarmat, og vegetarianaren må leve med irritasjonen frå kjøtelskarane kring bordet.

I staden er eg blitt fleksitarianar. Omgrepet fann eg i boka «Food Rules An Eater’s Manual» av Michael Pollan. Matfilosofien i boka er enkel: «Et mat. Mest plantar. Ikkje for mykje.»

Som fleksitarianar et eg grønsaker og fisk når eg lagar mat sjølv. (Fisk er ikkje like ressurskrevjande som anna kjøt, og fiskane har det ikkje så fælt, trur eg.) Men når eg er i sosialt lag, takkar eg ikkje nei til kjøt. Dette gjer at eg set større pris på det kjøtet eg et. Det vert mat for særskilde høve, til fest og kos, ikkje berre noko eg trykker i meg dagleg utan å tenke over det. Som fleksitarianar et eg med glede og godt samvit.

Lukka er ikkje å fråtse.

Sjå! Dette er oss

Som ny i Førde, og som fersk journalist, har eg gått rundt med ekstra opne auge i det siste. Eg må finne ut kva eg er blitt ein del av. Å sjå ein by er å sjå menneske. Her er eit lite utval av førdianarar eg har sett.

Eit par i trettiåra er på veg opp Hafstadkleiva. Dei er ikkje komne lenger enn den andre bakken, men kvinna ser allereie ut som om ho har lyst til å gi opp. Det blir nok ikkje betre av at mannen let avstanden mellom dei bli større og større.

Ei ung jente i stramme tights og rosa jakke er også på veg opp bystien. Omverda eksisterer ikkje, berre grusen under skorne, musikken i øyra og tankane i hovudet.
Ein mann på ein pub hentar seg eit glas vatn, for han innser at han ikkje bør ha meir alkohol. Kameraten han drakk med heime, ville heller sjå på tv enn å bli med ut. Sjølv har han gått ut i femten år. To gongar har han fått napp.

Ein minibuss plukkar opp handverkarar frå EU-land tidleg om morgonen. Bussen vert full.

Unge, afrikanske menn går i flokk frå sentrum om ettermiddagen. Kan hende har dei vore på kurs for å lære å krølle tunga å forme det norske språket.

Ei lita jente kastar seg ut i utfordringane klatreparken gjev ho. Ho heng etter armane og klatrar som om det var den enklaste ting i verda.

Etter at det er blitt mørkt, kjem ei gruppe med kvinner i førtiåra til klatreparken. Dei fortel kvarandre at dette ser vanskeleg ut medan dei står framføre den minst utfordrande delen. Likevel prøver dei. Ikkje alle får det til, men alle ler.

Eg ser deg også, du som sit med kaffi- eller tekoppen og les laurdagsavisa. Som journalist er det deg eg er for, slik at du kan få sjå kva du er ein del av. Dette er oss. Om du ser kva vi er, kan du med litt fantasi også sjå føre deg kva du ønskjer at vi skal bli.

Og då er det berre å handle.

Ein usynleg, daud sau

Ein plakat med ei eldre kvinne som spyttar på ein yngre mann, lokka meg inn på «Trekk», ei utstilling med islandsk samtidskunst på Sogn og Fjordane kunstmuseum.

Det fyrste rommet: Ein høgtalar sender ut ei røyst som uttalar einskilde bokstavar. Rekkefølgja synest tilfeldig. Mannsrøysta er monoton og hakkete. Under høgtalaren heng ei grøn gardin som skjuler det eine hjørnet. Eg skjønar i fyrste omgang ingenting av kva kunstnaren Haraldur Jónsson vil meg. På eit informasjonsark står det at røysta stavar kjenslene sine. Eg prøver å fange orda, men sidan eg ikkje har med meg noko å notere på, forsvinn bokstavane ut av hovudet mitt før dei er limte saman til meiningsberande ord.

Kven har ikkje opplevd at det er vanskeleg å forklare kjenslene sine for andre, og kven har ikkje fått erfare kor vanskeleg kan det kan vere å forstå når ein annan prøver å skildre korleis han verkeleg har det? No gjev også den grøne gardina meining. Eg har lyst til å rive ho ned, eller i det minste dra ho litt til sides. Men det får eg ikkje lov til. Nokre kjensler vil alltid vere løynde.

Eit anna rom: Island er eit mystisk land kor det underjordiske kjem til overflata. Varmt vatn sprutar opp som geysirar, og vulkanar spyr eld. Men fenomenet er også av andeleg karakter. Kunstnaren Steingrímur Eyfjõrd har samarbeidd med ei kvinne som ser og høyrer det andre ikkje ser. Etter instruksar frå dei underjordiske har kunstnaren og mediet bygd eit rom for ein usynleg sau. Sauen fekk vere med dei på utstilling i Venezia, men kvinna fortel at sauen diverre døydde der. Kva enn tilskodaren sjølv trur eller ikkje trur, så kan ein ikkje la vere å bli fascinert av dei truande.

Kunst kan skape nye stiar i hjernane og hjarta våre. Dess særare kunst, dess meir krokete og spanande blir det å utforske stiane. Det er berre å opne døra og gå dei opp. Museet er ope, og det har langt fleire rom enn dei eg no har skrive om.

«Eg skjønar i fyrste omgang ingenting av kva kunstnaren vil meg.»

Endeleg i fleirtal

«Sal» lyser det mot meg med raude bokstavar. Ikkje «salg» eller «sale». Eg er i eit område der sjølv dei kommersielle aktørane har skjønt det: Nynorsk sel. Nynorsk er bra. Ja, nynorsk er til og med best.

Dei siste åra har eg halde meg i og i nærleiken av hovudstaden. Som språkleg minoritet har eg ikkje opplevd å bli diskriminert. Snarare tvert om. Så flott at du bruker nynorsk, har fleire av austlandslesarane mine erklært. Men sjølv om merksemda har vore av positiv karakter, så vert det i lengda slitsamt at lesarane stadig påpeiker at eg skriv nynorsk. Eg skriv fyrst og fremst fordi eg har lyst til å formidle ein bodskap, og ikkje fordi eg plent vil vere ein ambassadør for eit minoritetsspråk. Språket er berre verktøyet mitt.

Om eg ikkje liker denne merksemda, kan eg vel heller skrive bokmål? Det har eg allereie prøvd. Då eg gjekk på vidaregåande, vart eg bokmålsbrukar for å auke sjansen for høge karakterar. Å skrive bokmål er enkelt. Ordboka kan få stå i hylla og støve ned. Bokmålet fungerte fint ei stund. Men på folkehøgskulen sa det stopp. Der skulle eg bruke språket til skjønnlitteratur. Bokmålet rann ut av meg som tørr sand mellom fingrane. Eg måtte attende til morsmålet. Den store valfridommen i nynorsken gjer det hakket meir komplisert å bruke, og eg gjorde meg avhengig av ordboka att. Men det enkle er ikkje alltid det beste. No skal eg få bruke språket mitt som eit verktøy til å formidle bilde av røynda i nynorskland. Herleg.

Endeleg er eg i fleirtal.