Beate Haugtrø

Beate Johanna Haugtrø, 37 år, frå Kvam i Nord-Trøndelag. Foto: Bent Are Iversen

 sofa

 Kan du førestille deg eit liv utan sofa? Denne hausten i Førde har eg levd utan. Eg skal love deg at det ikkje er det same å sitte rett opp og ned i ein skinnstol, same kor god stolen er å sitte i. Å ligge i slapp sofapositur er eit av dei store privilegia i livet, og det skal ikkje undervurderast i eit folkehelseperspektiv.

Eg lengta etter sofa, men skulle vere i byen berre halvanna månad til, vel vitande om at eit sofakjøp på Bohus ville sendt førjulsbudsjettet rakt ned i kjellaren. Heldigvis fanst det råd. På facebooksida «kjøpe-selge-leie-bytte-gis bort i Førde og omegn», er det høg aktivitet, og ein kan få inntrykk av at nesten heile byen har noko dei vil ha selt til høgstbydande. Sofa, skap, iphone, symaskin, spegel, kommode, bil, spisebordstolar, sko, vinterdekk og kjøkken- lista over kva førdianarane har lyst å kvitte seg med, er tilnærma uendeleg. Sist søndag dukka det opp eit bilde av ein blå sovesofa. Han var sliten i stoffet, men kva gjorde det? Sofaen var gratis, og så liten at det burde gå greitt å frakte han. Saka var avgjort.

Sofaen var dessverre ikkje så liten at han fekk plass i ein Toyota Yaris. På vegen heim stoppa eg for å ta ein telefon. Ein spak kvesande lyd då eg vrei om bilnøklane, vart svakare for kvart forsøk. Den velgjerande sofaeigaren trødde til med startkablar, og utleigaren min trødde til med eigen bil for å  sjå om sofaen fekk plass. Ei margin på nokre knappe centimeter gjorde sitt til at vi returnerte med uforretta sak.

Dag to tilbydde sofaeigaren seg å hjelpe til med frakta. Kassebilen var meir enn stor nok, men då vi kom fram til inngangsdøra vart det igjen for smalt. Snart sto eg med sofaen halvvegs inn eit vidope stovevindauge. Å dytte han lengre inn gjekk ikkje. Var eit sofaliv i friluft det eg hadde i vente resten av hausten? Fjordutsikt, frisk luft og glimt av sol ville jo vere fint, og eg hadde både termodress og termos i bakhand. Nei, slaget om vindaugsvegen inn til stoveplass var ikkje over. Med skrujern vart det demontert ein tversliggande sofafot. Frå å vere ein uhandterleg kloss vart ramma på sofaen til ei vinkelform som kunne smettast inn hjørne for hjørne. Sofaen kom på rett side av veggen, og termodressen fekk ligge i klesskåpet. Eg kunne endeleg starte mitt sofaliv i Førde, seint men godt.

No sit eg her i sofakroken med vekas «skrivekløe», og tenker å bli her fram til eg forlèt byen før jul. Å få det blå mirakelet ut av stova att overlèt eg gladeleg til neste leigetakar. Eg vil nok helst anbefale å la han stå der han står. Ein sofa bør ein jo uansett ha, for folkehelsa si skuld. Men om den nye leigetakaren skulle ønske å kvitte seg med stovas beste møbel, så er nok redninga berre nokre få klikk unna, takka vere Førdes kokande bruktmarknad.

 Å Bygge opp att ein heim

Kva er ein heim?

Ein eg intervjua ein gong, meinte at det minste kriteriet for ein heim er at ein kjenner seg trygg der.

Kva er tryggleik?

Kanskje at ein stoler på at eigne grenser er godt ivaretekne. At ein har dekt behov som tak over hovudet, vatn, moglegheit til å vaske seg og lage mat. Men òg at ein blir respektert og akseptert som den ein er, og ikkje treng å vere redd for at andre fysisk eller med ord skal trå over grensene sine.

Kva er grenser?

Når eg tenker på grensene til ein person, er det vel det som skil det som er eins eige frå det som er andre sitt. Og når grensene er der og fungerer som dei skal, gjer dei det trygt å dele sitt eige med andre.

Kva er eins eige?

Det er vel tankane og draumane dine, det du tenker på som gjer deg glad, alt som skjer som ikkje andre ser. Det er kroppen din, lystene dine, gleda di og sorga di, det at du har ditt eige rom inni deg som du sjølv rår over. Ei kjerne som ingen får lov å pirke i, på den måten som eit barn med ein pinne kan gjere med maurtua.

Du veit kva som skjer dersom ein unge, dum som han er, tek ein kvist og pirkar i maurtua? Ho kan bli øydelagd, og toler dårleg det som kjem vidare. Vind og vêr slepper til der det skulle ha vore lunt og varmt og tørt. Vinteren kan bli for hard.

Men om det enno er ei stund til vinteren kjem, kan dei greie det, maurane, å reparere tua. Alle gangar og krikar og krokar som vart øydelagde då det korttenkte barnet fann ein fin pinne og syntest at det var morosamt å røre tua til ein graut.

For dei har det i seg, som du og eg. Dei veit kva som skal til for å skape ein heim, og dei gir aldri opp. Dei er sjølve ekspertane over alle byggingeniørar, og saman greier dei det, å reparere alle gangane og romma til dei lune opne romma dei ein gong var og skal vere, og å lappe taket før vinteren kjem.

Rakavan og dei smilande mennene

 Eg lærte ein gong at dersom teksten seier ein ting og det er bilde av noko heilt anna, så trur lesaren at saka handlar om det bildet fortel. Les du om ein hest og ser eit bilde av ei ku, så kan det hende du trur saka handlar om ei ku. Så stor makt kan bildet ha.

29. august 2017; ei tabloidavis på nett fortel om ein sakna student som er funnen død. Sakna i to veker, sporlaust borte, endeleg funnen. Ein stor tragedie for dei det angår. På kvar si side av teksten ser du bilde av to dresskledde menn. Dei har kraftig studiolys i ansiktet, og smiler påtatte studiosmil. Når du blar deg nedover i teksten så følger bilda av dei smilande mennene trufast med. Kontrasten er stor. Det er ramme alvor og funnet av ein ung student som har vore sakna i to veker. Og det er reklame for TV-underhaldning som på overflatisk vis framstiller finstrigla menneske. Guten er død. Folka frå «Luksusfellen» smiler. Og blar du deg vidare nedover i teksten om funnet av Rakavan, som guten heitte, får du tilbod om å innfri kredittkortgjeld på 150.000 og attpåtil kan du kjøpe deg ein reol, til «kun kr. 4260».

Gjer det noko med oss, at reklame lyser mot oss alle stader? Reklamen fortel deg kva du skal sjå, kjøpe, tenke, lytte til, stemme, og framfor alt, korleis du skal sjå ut. Og du finn han alle stader. På trikk, på buss, på haldeplassar, på veggar overalt kor du går i sentrum. Mest i storbyen, men du finn det også om du bur i Førde; i avisa, i sosiale medium og kor enn du beveger deg på nett. Og til og med når det er snakk om ein personleg tragedie og ein ung manns død, smiler reklamefolka trufast mot lesaren. Eg trur det gjer noko med oss.

Ferd mot fjell

Fjell. Høgreiste, vakre og mektige. Ein gong nedtyngde av isbrear som med enormt tolmod har skura berg, flytta stein og skapt landskapet om til det vi ser i dag. År etter år. Fjellandskapet vitnar om at tida er så uendeleg mykje større enn våre små snøfnugg av nokre liv. Og her er vi. Spring rundt, freistar å gjere det beste ut av det heile. Og flyktige snøfnugg eller ei, det verkar da alvorleg nok for kvar einaste kropp her nede, her vi skal finne ut kva fornuftig vi skal bruke tida på, med kven, og om vi gjer det bra nok. Fjella står der. Stødige, tolmodige, med større perspektiv enn vi nokon gong kjem til å få.

Og her er eg. Nyleg komen til Førde og Nynorsk avissenter etter å ha køyrt frå aust til vest, passert vakre fjellhøgder og mindre vakre tunnelar, og tenkt store tankar om livet, isbrear, fjell og dalar. Eg trur det er sånt som skjer når vi har stor natur rundt oss, at vi tenker på store ting. No er det noko anna som gjeld. Lære nye redigeringsprogram, skrive tekst som skal vere passe lang og passe inn i formatet, og attpåtil ha eit bodskap å bringe på vegen. Passe klokka, sjekke rettskriving, kjelder og komme til poenget. Her sit eg midt oppe i det allereie. Eg er spent på alt hausten har å bringe. Aller mest gler eg meg til å komme ut og møte folk, og høyre kva som surrar rundt i deira hovud og deira liv. Skulle orda krongle seg til ein dag og nekte å legge seg fint til rette på arket, er det fint å løfte blikket og sjå at her står dei rundt oss på alle kantar. Fredfulle og tolmodige fjell som minner om at alt er litt større enn dagens petit.