Janne Merete Bøyum

Janne Merete Bøyum, praktikant på Nynorsk avissenter hausten 2018 (Kull 11). Foto: Bent Are Iversen

Må eg bli vaksen?

Meg, 10 år: «Eg gler meg til eg blir vaksen, og kan bestemme sjølv!»
Meg, 23 år: «kva f*** skal eg gjere?»

Eg trua mamma fleire gonger med at eg skulle rømme heimanfrå. Eg kunne ikkje vente til eg var ferdig med skule, fekk mitt eige hus, og fekk bestemme alt sjølv. Å bli vaksen gir deg kanskje ein slags fridom, men med fridom følger ein heil del obligatorisk ansvar. Eg tenkte først at det var litt ansvar her, og å fikse nokre problem der. Det viser seg at det er fleire problem, og mykje ansvar, kontinuerleg, resten av livet. Og det her blir ein berre kasta ut i.

Ja, det var nok lurt å lære om pytagoras, peristaltiske rørsler og vulkanar på skulen. Men kva med å lære korleis å ta opp lån, søke jobb, korleis strikkegenseren ikkje skal krympe til dokkestørrelse, eller korleis du som vaksen må oppføre deg?

Ein ting eg har lært om å vere vaksen er at du er trøytt heile tida. Du går med andre trøytte vaksne og snakkar om kor trøytte de er. Og er du trøytt og sur ein dag på jobb, så kan du ikkje hive deg ned på golvet, hylskrike og sprelle med bein og armar. Du må berre lære deg å takle det.

Det som gjerne er mål for dagen i vaksenlivet no, var ofte det som var straff som barn. For eksempel å legge seg tidleg eller ta ein kvil, ikkje gå på fest, eller sleppe å gå ut av huset. Born er for opptatt med å trasse foreldra til å sjå kor bra dei har det. Ferdig middag kvar dag, gratis husleige, ingen viktige ansvar, og dei slepp å vaske klede.

Born er òg nysgjerrige på verda. Vaksne fantaserer mindre. Kjem du som vaksen og seier at du har ein fantasiven, blir du innlagt. Kvifor må vi stresse med å bli vaksne? Mitt motto er: Ein er ikkje vaksen før ein torer å vere barnsleg. Så mitt råd til meg sjølv er å vere ung så lenge som mogleg.
eg trøystar meg med det at det er ingen andre som veit heilt kva dei gjer heller …

Lide for kunsten

Mental helse er i vinden no. Nesten annankvar dag kan ein lese på nett om kor mange prosent unge som har ein eller annan diagnose, og fleire går på medisinar. Heldigvis har vi eit bra helsevesen som kan hjelpe oss alle. Ikkje som det var før.

Vår eigen Edvard Munch sleit med alkoholproblem som førte til stygg oppførsel og til slutt nervøst samanbrot. Han la seg til slutt inn på ein klinikk i Danmark i frykt for å bli lagt inn på eit tysk sinnssjukehus for godt.

Komponisten Beethoven hadde hørselsproblem heile livet og blei også døv. Det gjorde at han vurderte sjølvmord. Målaren Vincent van Gogh var ikkje populær då han levde. Han selde kan hende berre eitt av bileta sine av om lag 2000 då han var i live. Han sleit med bipolar liding, alkoholproblem, skar av seg sitt eige øyre, blei lagt inn på sinnssjukehus, og enda opp med å ta sitt eige liv.

Eg har vore mine turar innom kunstmuseet Kode etter ein del år i Bergen. Det er ei merkeleg ro med å gå gjennom museet og sjå på dei vakre kunstverka. Men det er ein ting eg ser på dei fleste museum i dag, som plagar meg. Samtidskunst. Ein prikk eller ein strek over eit lerret. Er det verkeleg kunst? Er dagens samfunn blitt så avansert og travelt, at vi treng så enkel kunst for å vege det opp?

Det er i fleire studiar forska på om psykiske lidingar og kreativitet er kopla saman. Det er sagt at desse artistane eg nemnde her gjorde sitt beste arbeid då dei var på sitt verste psykisk. Har vi medisinert vekk all kreativiteten i dag? Ser vi berre diagnosane i folk, og prøver å gi dei medisin for å fikse det? Eller nådde vi eit høgdepunkt, med desse artistane, som vi aldri kan måle oss med igjen? Kva om vi hadde hatt dagens medisin på den tida … ville dei framleis ha måla dei fantastiske bileta, og komponert dei fantastiske stykka som vi høyrer og ser på fleire hundre år etterpå?

Bygdaramp

Den store draumen då eg var lita var å flytte til storbyen. Reise vekk frå den vesle, tronge bygdi der ein so vidt kan gå på do utan at nokon får vite om det. Førde har jo bystatus, men det var ein plass eg assosierte med lange, kjedelege og ikkje minst ufrivillige dagar med storhandling i lag med mamma.

Dit skulle eg IALLEFALL ikkje flytte. So eg hoppa på båten til Bergen. Båten slingra seg sakte ut fjorden, og breane forsvann mellom fjelli. Frigjerande. Høge fjell vart bytta ut med høge bygningar. Her skulle eg bu for alltid.

Det tok ikkje lang tid før eg lengta heim til bygdi. Og når utsikta til super opplæring som nynorsk journalist dukka opp, måtte eg bite i det sure eplet, – berre flytte til Førde. Som drøymande framtidig journalist og målungdom følte eg det var mi plikt.

So no sit eg her blandt raude murbygningar. Heldigvis berre ein kort busstur heim til Fjærland.