Pernille Fjørtoft Grøsvik

Frå Palme og meg

Fordommen har rot i kvardagslivet. Den gror på arbeidsplassen, i garderoben, i nabolaget. Den er eit utløp for eigne manglar og usikkerheit. Frykt for å miste posisjon, eit sosialt privilegium, ein førsterett. Hudfarge, kjønn, språk eller fødestad har ingenting med menneskelege kvalitetar å gjere. Å gradere menneske innanfor desse kategoriane står i direkte kontrast til prinsippet om menneskes likeverd. Men det er skammeleg enkelt å gjere, for den som føler seg underlegen; på jobben, i selskapslivet, i konkurransen om jenta eller guten.

Difor ligg fordommen alltid på lur. Sjølv i opplyste samfunn. Den kan komme til syne i ein lite gjennomtenkt replikk, ein nedrig kommentar. Og for dei som står rundt og ler, flirer eller trekker på smilebandet; dei vatnar fordommen og gjev den sollys. Kanskje meiner ikkje den som kjem med slengmerknaden å gjere skade. Kanskje er det eit forsøk på å vere morosam, å hevde sin sosiale posisjon og sjølvkjensle. Men for dei som føler seg treft, og for den haldninga fordommen gjev gjødsel til, er effekten eit utvilsamt faktum.

Kva tenker du når det skjer? Når fordommen kikar fram og gispar etter luft, rett ved deg? Smiler eller til og med flirer du? Den sosiale balansen er skjør og du vil kanskje ikkje la nokon stå der aleine utan anerkjenning for det ubehagelege forsøket på humor.

Eg tenkte lenge på kva eg skulle skrive om i mi siste skrivekløe. Eg bestemte meg eigentleg for å skrive om havet, ufarleg, upolitisk og folkeleg. Men mitt kvardagsliv er ikkje utelukkande ufarleg, upolitisk eller folkeleg. Det fekk eg ei rykande fersk påminning på. Eg høyrde på Olof Palme sin udødelege tale for inspirasjon.

Jenter vert opplærte til å vere medgjerlege og greie. Knise, smile og oppføre oss. Ikkje krangle eller vere vanskeleg. Eg synest alle som tenker det, kan ta seg ein lang tur på ei kort brygge. Eg klarar ikkje alltid gje beskjed, men eg angrar kvar gong. Nedrige merknadar på kjønn, hudfarge, språk eller fødestad skal ikkje gå umerka hen hjå meg.

Kom deg ut og haik!

Felipe Harrera har lært meg mykje lurt. Han fortalde meg om dei gøymde stadene i byen, når ein avokado er perfekt moden og kvifor det er bra å ha tillit til at framande vil deg godt. Felipe og eg var romkameratar då eg budde i Chile, og me er framleis gode venner. Då eg kom til Chile, kjende eg ingen. Likevel vart eg første dagen invitert heim på familiemiddag til ei jente eg møtte på flyplassen. Då eg skulle finne rom i kollektiv, valde Felipe å leige ut til meg.

På folkehøgskulen hadde me obligatorisk haike-veke. Mine foreldre jobba i rettsvesenet, og dei nådde å skremme meg frå haiking nok til at eg var livredd då eg stod der med kart i lomma og tommelen i vêret. Moralen var å lære korleis det er å vere heilt avhengig av velvilje frå andre – å stå i grøftekanten og håpe at nokon er grei nok til å plukke deg opp. Til å stole på deg. Og eg skal innrømme at 19-årige meg hadde godt av øvinga.

Etter at eg haika til Östersund i Sverige og tilbake til Inderøy i Trøndelag, var eg hekta. Eg har haika i fleire land, og no også i Førde. Det er like fint kvar gong eg får påminninga om kor hjelpsame og rause folk trass alt er. Den påminninga trur eg dei fleste av oss ville hatt godt av innimellom.

Før eg held fram med forskjønninga til forarging for foreldre, må eg minne om forholdsreglane. Du kan vere uheldig når du haikar, men du kan også møte folk du elles aldri hadde komme i snakk med. Folk er jamt over greie, det er eg sikker på. Men hugs på dette;
1. Haik alltid saman med nokon, ikkje aleine. 2. Haik mens det er lyst, ikkje i mørket.
3. Bruk sunn fornuft, kjennest det tvilsamt eller ser det tvilsamt ut, ikkje set deg inn.
4. Fortel alltid nokon at du skal haike, og ha med deg telefon med straum på.

Som med alt anna i livet kan også haiking gå gale. Men eg tør påstå at om du er fornuftig og imøtekommande, så får du kjekke opplevingar tilbake – også når du står langs vegen og prøver lykka. Gode ting skjer med den som har tillit og tør stole på framande, som Felipe lærte meg. Og heilt til sist: tusen takk til alle eg har fått haike med.

EGOPLEIE

I Bergen måtte eg innfinne meg med yogapropaganda frå aust og vest. Venninnene mine dreiv med det, avisene skreiv om det, treningssentra reklamerte for det og sportsbutikkane pusha det. Med lovnadar som «finn svaret i deg sjølv, mediter deg vekk frå stress og angst», har eg likevel ikkje late meg overtyde. Eg trudde eg skulle få fred frå yogaveldet i Førde. Den gong ei, yogaepedemien har nådd Sunnfjord.

Eg forstår at mange sverger til yoga med strekking, tøying og sjølvransaking, og for all del: det er bra å vere sprek og tenkande. Det skal fokuserast på å puste, drikke te og slange seg i kroppsnært og moteriktig tøy på ei matte i omgjevnader krydra av dekor med austleg aura. Før eg vert stempla som ein sur latsabb, vil eg forsvare meg og seie at eg går vel seks kilometrane til og frå jobb kvar dag, og at dei fleste som kjenner meg vil beskrive meg som aktiv.

For det er dette det handlar om for min del. Det å kunne vere utandørs og vende blikket utover. Eg kan ikkje tenke meg noko verre enn å glo på opplyste buddhastatuer og vestleggjort indisk estetikk, mens ein dyrka ro i sjela og indre fred.

Industrien kring yoga er enorm, trenden er eit faktum. Yogastudio dukkar opp over ein låg sko, og instruktørane er sunne, spreke og slanke. Er det eigentlig ei positiv røyst i eit allereie pressa samfunn kor kroppsfasong og livsstil til stadigheit vert definert som rett og galen? Om du skal finne indre ro, er det ikkje då best å vere tilfreds med seg sjølv, slik du er, utan medlemskap i yogastudio og daglege oppdateringar frå yogamødrene på instagram?

Eg trur ikkje at unge flinke jenter treng meir eigenpleie eller famlande sjølvransaking, men heller kritiske samfunnsanalysar vekk frå ego-kjøret. Vend blikket utover! De finn ikkje svaret på usikkerheit og angst ved å vende blikket inn med yoga, te og røykelse, men ved å vende blikket mot samfunnet me er ein del av, og nettopp ha tryggleiken til det å tru at det ikkje er deg det er noko gale med, men samfunnet som presenterer trendane me treng hive oss på for å bli lykkeleg. Vi sjåast 8. mars.

Mannefylket

Sogn og Fjordane står overfor ei negativ folketalsutvikling. Ikkje berre før kvinner færre born, dei lar i tillegg vere å returnere til fylket etter først å ha reist ut. Kan det tenkast at kvinner ikkje vil tilbake til mannefylket?

Kvinnedelen i befolkninga har sokke jamt og trutt. For 2018 melde fylkeskommunen på si nettside at for kvar 100 mann fanst litt under 96 kvinner. Det er det lågaste så langt grafen viser tilbake til 1990. I tillegg har skilnaden mellom kvinner om menn vore konstant heilt fram til for knappe ti år sidan – då auka skilnaden og det blei gradvis færre og færre kvinner i forhold til mengd menn.

Likestilling mellom menn og kvinner kan bli betre, også i trivselsfylket. Ifølge skattelistene for 2015 er berre 12 av dei 100 rikaste i fylket kvinner. Eit raskt google-søk med kodeord «menn og kvinner sogn og fjordane» syner først og fremst treff som: «single damer sogn og fjordane» og «bilder av damer fra Sogn og Fjordane – sukker.no». Og eg som tenkte å få opp engasjerte artiklar om mislykka likestillingskamp og bilde frå folkerike demonstrasjonstog.

Framleis er det mannen som bestemmer. Kanskje ikkje veldig overraskande. Dei nemnde momenta er trass alt ikkje eineståande i nasjonal samanheng. Over heile det langstrakte landet vårt står det ikkje godt nok til med likestillinga. Menn får dårlege karakterar, dei tek i mindre grad høgare utdanning og er oftare kriminelle. Samstundes tenar dei mest, og sit oftare med leiarverv. Til dømes er 92 prosent av alle ordførarar i Sogn og Fjordane menn.

Kva slags stad har eg hamna på? Førde, fylkets smørauge med eigen bomring og stive bustadprisar. Gull, glitter og grøne skogar. I første augekast, altså. Utviklinga i Førde er tydeligvis ikkje like mykje å skryte av på likestillingsfronten. Det er nestan sånn at kor enn eg snur meg, ser eg berre menn (eller bilar). Eller begge delar samstundes. For å ty til klisjé: Om ikkje vi, kven? om ikkje no, når?

Eg håpar vi vil sjåast i toget 8. mars.

Med livet som innsats

Litt frå Bergen, mest frå Grøsvik på Osterøy, men no i Førde. Om det var eit quiz-spørsmål, hadde eg vore svaret. Etter å ha prøvd ulike felt og fagområde, har eg no komme til Førde for å bli journalist. Hadde du fortalt meg det for eit år sidan, hadde eg nok flirt det vekk. Å planlegge så langt som eit år fram i tid er noko eg ikkje har for vane å gjere. Litt strevsamt til tider, men mest spennande.

Familie, vennar og kjærast som er etterlatne i Bergensområdet, kan vente seg saftige avslørande artiklar i det lange og dryge. Den berykta Førde-mafiaen eg har som plan å avsløre, skjelv truleg som ospelauv, vel vitande om mitt nærvær. Her i (kanskje ikkje Noregs, men i det minste) Sogn og Fjordanes navle; Førde, der Firda for eit par år sidan skreiv om ein ost i vegen.

Eg er midt i eit mekka av nervepirrande saker. Berre ta innkøyringa til Førde som døme: vegen slynger seg ned langs fjellsida lik innkøyringa til den colombianske storbyen Medellín eg besøkte i sommar. Førdianarane har dessutan eit berykta temperament, kanskje ikkje sydhavsk, men i alle tilfelle sunnfjordsk. Sjå opp for meg Førde, me skal nok komme godt overeins så lenge du diskar opp med litt liv og røre.